Van Loterijzaal tot Ridderzaal: Het verborgen verhaal van de Staatsloterij

Emma Bakker · 2026-04-04

We kennen de Ridderzaal in Den Haag nu als het hart van onze democratie. Maar wist je dat dit indrukwekkende gebouw ooit de Loterijzaal heette? Hier vonden in de achttiende eeuw de allereerste trekkingen van de voorloper van de Staatsloterij plaats. En dat ging bepaald niet altijd van een leien dakje. ### De strenge regels van de Loterijzaal Stel je voor: je mocht er geen snuiftabak gebruiken. Hard praten was absoluut verboden. En briefjes aan elkaar doorgeven? Vergeet het maar. Op de plek waar onze koning nu de troonrede voorleest, stonden vanaf 1726 de bussen van de Generaliteitsloterij. Dat was de oorspronkelijke naam van de Staatsloterij. Hier begon het lange verhaal van de Nederlandse loterij, midden in het Binnenhof. Aan de ene kant van het podium stonden de bussen met lotnummers, aan de andere kant die met de prijzen. De zaal was één grote, levendige chaos. Publiek, handelaren, bodes, weeskinderen en de loterijdirecteur liepen door elkaar heen. De Ridderzaal van nu was toen het absolute epicentrum van de loterijwereld.  ### Martin Copius: De man achter de verhuizing Het was de eerste directeur Martin Copius die de Generaliteitsloterij naar het Binnenhof bracht. Hij werd aangesteld door de Staten-Generaal, het hoogste bestuursorgaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Copius viel direct onder Gijsbert van Hogendorp, één van de belangrijkste mannen in de Republiek. Van Hogendorp was eindverantwoordelijk voor de uitvoering van financiële besluiten. Hij stuurde het heffen van belastingen aan, en de Generaliteitsloterijen vielen onder zijn hoede. Hij kreeg 8000 gulden (omgerekend ongeveer €3.630) voor elke georganiseerde loterij. Dat laat zien hoe belangrijk een goed verloop was. De loterijen waren namelijk een cruciale nieuwe inkomstenbron voor de Republiek. In 1740 zou Van Hogendorp worden opgevolgd door zijn zoon Johan, wat de familiebanden in die tijd goed illustreert.  ### Waarom transparantie zo belangrijk was Omdat de loterijen onmisbaar waren voor de financiële gezondheid van de republiek, moesten de trekkingen transparant en zorgvuldig verlopen. En er moesten zoveel mogelijk loten verkocht worden. De beloning voor directeur Copius was dan ook aanzienlijk: ƒ3000 (ongeveer €1.360) per loterij. ‘Gezocht: een overzichtelijke publieke ruimte voor de loterijen,’ stond bovenaan Copius' takenlijst. De trekkingen van de eerste Generaliteitsloterijen duurden dagen, soms weken. Ze trokken massa's mensen aan. Alle loten werden voorgelezen: zowel de winnende nummers als de nieten (de briefjes zonder prijs). ### De transformatie van de Ridderzaal Omdat de overheid eiste dat dit massa-evenement netjes verliep, was een grote zaal nodig. De ruimte midden op het Binnenhof, die we nu als Ridderzaal kennen, heette toen nog Grote of Hoge Zaal. In de Middeleeuwen deed deze zaal eerst dienst als voorportaal van de ‘rolzaal’, waar het Hof van Holland zitting hield. Daarvóór, onder graaf Floris V, was het gewoon een feestzaal. Tijdens de Republiek kwamen er nieuwe functies bij: - Het werd een soort markthal - Er werden boeken verkocht - Mensen kwamen er om te struinen en elkaar te ontmoeten - Het was de plek om loten te kopen of een wandelingetje te maken De zaal was groot, ruim en al bekend bij het publiek. Perfect voor de loterijtrekkingen, vond Copius. Steeds vaker klonk dan ook de naam Loterijzaal. En dat bleef zo tot koningin Wilhelmina er in 1904 voor het eerst de troonrede uitsprak. Eerdere versies van de Generaliteitsloterijen hadden in diezelfde zaal ook al hun trekkingen georganiseerd. Het is goed mogelijk dat Copius daarom voor deze ruimte koos. Hij had zich ook voor die voorlopers ingespannen. Misschien gebruikte hij zelfs materiaal van die eerdere loterijen, maar dat weten we niet zeker. Wat we wél weten, is dat de Ridderzaal een rijke geschiedenis heeft die veel verder gaat dan alleen politiek. Het was het kloppende hart van de vroege loterij, een plek van hoop, spanning en financiële innovatie. De volgende keer dat je de Ridderzaal op televisie ziet, weet je: deze muren hebben meer dan alleen politieke speeches gehoord. Ze hebben het geluid van vallende loterijballen en de opwinding van duizenden Nederlanders gehoord die hoopten op een beter leven.