Staatsloterij 300 jaar: van visje tot belasting op onnozelheid

Emma Bakker · 2026-04-04

Vandaag, 4 april, is het precies drie eeuwen geleden dat de eerste trekking van de Generaliteitsloterij plaatsvond. Dat was de voorloper van onze huidige Staatsloterij, die door de jaren heen flink wat namen heeft gehad. Denk aan de Bataafsche Loterij, de Koninklijke Hollandsche, later de Nederlandsche en pas sinds 1848 de Staatsloterij. De Nederlandse staatsloterij is een van de oudste ter wereld, misschien wel de alleroudste. Dat verdient een felicitatie, maar aan wie? De minister van Financiën misschien? ### De band tussen staat en loterij Die band blijkt helemaal niet zo onlosmakelijk als de naam doet vermoeden. Tien jaar geleden ging de Staatsloterij op in de Nederlandse Loterij, samen met spellen als de Lotto en de Toto. De oude dame is nu onderdeel van een organisatie die zich vooral inzet voor goede doelen, terwijl de staatskas flink meepikt van al die spellen. Wie verdient de felicitatie dan wel? Volgens mij zijn dat de lotenkopers zelf. Want zonder deelnemers geen kansspel. Wat ik mooi vind is dat de Nederlandse Loterij dit jaar met een smaakvolle commercial een ode brengt aan haar klanten.  ### De droom die nooit uitkomt In de commercial zien we hoe een lotenkoper door drie eeuwen heen zijn droom najaagt. Vergeefs, zo blijkt uit de verborgen boodschap. Het huis waarvan hij droomt, staat drie eeuwen later nog steeds te koop. Het is een subtiele knipoog naar het feit dat je statistisch gezien ongeveer 352.635 jaar oud moet worden om een keer de hoofdprijs te winnen. De miljoenen deelnemers delen - bewust of onbewust - hetzelfde fetisj: financieel masochisme. Het komt hierop neer: men legt miljarden in om miljoenen te winnen. Een voormalig minister van Financiën zei er ooit dit over: > 'De Staatsloterij is een extra belastingheffing, op onnozelheid.' Hij - Gerrit Zalm - schaterde erbij, zoals alleen hij dat kan. ### Onschuldige onnozelheid Gelukkig is die onnozelheid tamelijk onschuldig. Gokverslaving komt bij een loterij niet of nauwelijks voor, hoewel Nederlanders massaal loten kopen voor de Oudejaarstrekking. Kennelijk maakt het niet uit dat er steeds meer loten worden uitgegeven terwijl de hoofdprijs al jaren gelijk blijft. Laten we het maar vrolijke dwangmatigheid noemen. ### Het verdwenen visje Begin jaren zeventig werd het Staatskansspel gesymboliseerd met een prachtig logo: met een klein visje (een spierinkje) een grote vis (een kabeljauw) vangen. Uitgerekend in dit jubileumjaar verwijderde de Nederlandse Loterij het kleine visje uit het eens zo iconische beeldmerk. Sinds 1 januari 2026 heeft de Staatsloterij een vernieuwd logo. Maar waarom? Is het een rigoureuze koerswijziging in de communicatie? Symboliseert het nu de meestal vergeefse mega-investering van lotenkopers? Of is het simpelweg historische onnozelheid? Als het beeldmerk op de schop kon, is het nu de beurt aan de naam. Door de eeuwen heen veranderde die vele malen. Nu de banden met de Staat der Nederlanden niet meer exclusief zijn, zou een naamsverandering zuiver zijn. 'De Loterij' volstaat eigenlijk. Waarom blijven we dan toch meedoen? Misschien omdat het meer is dan alleen geld winnen. Het is een ritueel, een moment van hoop, een gedeelde ervaring. En ja, statistisch gezien is de kans klein. Maar zoals een oud Nederlands gezegde luidt: 'Wie niet waagt, wie niet wint.' De Staatsloterij heeft ons 300 jaar lang hoop, spanning en soms teleurstelling gebracht. Ze overleefde oorlogen, economische crises en talloze naamsveranderingen. En ze zal vast nog wel een paar eeuwen meegaan. Want laten we eerlijk zijn - een beetje onnozelheid kan soms best leuk zijn.