Staatsloterij 300 jaar: van belasting op onnozelheid tot goede doelen

Emma Bakker · 2026-04-04

Vandaag, 4 april, is het precies driehonderd jaar geleden dat de eerste trekking van de Generaliteitsloterij plaatsvond. Dat was de voorloper van de Staatsloterij zoals we die nu kennen. In die drie eeuwen heeft de loterij flink wat namen versleten: de Bataafsche Loterij, de Koninklijke Hollandsche, later de Nederlandsche en pas sinds 1848 heet het de Staatsloterij. ### Een eeuwenoude traditie De Nederlandse staatsloterij is een van de oudste, misschien wel dé oudste nog bestaande loterij ter wereld. Dat verdient natuurlijk een felicitatie. Maar aan wie moeten we die gelukwens eigenlijk richten? Aan de minister van Financiën? Dat lijkt logisch, maar de band tussen staat en loterij blijkt minder hecht dan je zou denken. Tien jaar geleden is de Staatsloterij opgegaan in de Nederlandse Loterij. Tegenwoordig huist ze samen met spellen als de Lotto en de Toto. De oude dame is nu onderdeel van een organisatie die zich vooral inzet voor goede doelen. De staatskas profiteert nog steeds flink van al die spellen, maar het directe verband is minder exclusief geworden. ### Wie feliciteren we eigenlijk? Als je het mij vraagt, gaan de felicitaties vooral naar de lotenkopers. Want zonder deelnemers geen kansspel. Wat ik mooi vind is dat de Nederlandse Loterij dit jaar met een smaakvolle commercial een ode brengt aan haar klanten. In het filmpje zien we hoe een lotenkoper door drie eeuwen heen zijn lot en daarmee zijn droom najaagt. Vergeefs, zo blijkt uit de subtiele boodschap. Het huis waarvan hij droomt, staat driehonderd jaar later nog steeds te koop. Het is een knipoog naar de statistiek: je moet ongeveer 352.635 jaar oud worden om statistisch gezien een keer de hoofdprijs te winnen. De miljoenen deelnemers delen - bewust of onbewust - hetzelfde fenomeen: financieel masochisme. Het komt hierop neer: mensen leggen miljarden in om miljoenen te winnen. Een voormalig minister van Financiën zei er ooit dit over: > 'De Staatsloterij is een extra belastingheffing, op onnozelheid.' Gerrit Zalm schaterde erbij, zoals alleen hij dat kan. Gelukkig is die onnozelheid tamelijk onschuldig. Gokverslaving komt bij loterijen nauwelijks voor, hoewel Nederlanders massaal loten kopen voor de Oudejaarstrekking. ### Het verdwenen visje Begin jaren zeventig kreeg het staatskansspel een prachtig logo: een klein visje (een spierinkje) dat een grote vis (een kabeljauw) vangt. Uitgerekend in dit jubileumjaar heeft de Nederlandse Loterij het kleine visje uit het iconische beeldmerk verwijderd. Sinds 1 januari 2026 heeft de Staatsloterij een vernieuwd logo. Maar waarom? Is het een rigoureuze koerswijziging in de communicatie? Symboliseert het nu de vaak vergeefse investering van lotenkopers? Of is het simpelweg historische onnozelheid? Als het beeldmerk kon veranderen, is het nu misschien tijd voor de naam. Door de eeuwen heen veranderde die al zo vaak. Nu de banden met de staat niet meer exclusief zijn, zou 'De Loterij' eigenlijk volstaan. ### De realiteit achter de droom Laten we eerlijk zijn: de kans dat je wint is minimaal. Toch blijven miljoenen Nederlanders meedoen. Waarom eigenlijk? Een paar redenen: - Het geeft hoop en een moment van dagdromen - De bijdrage aan goede doelen voelt goed - Het is een sociale traditie, vooral rond oud en nieuw - De investering is relatief klein vergeleken met het droombedrag Kennelijk maakt het mensen niet uit dat er steeds meer loten worden uitgegeven terwijl de hoofdprijs al jaren gelijk blijft. Laten we het maar vrolijke dwangmatigheid noemen. ### Wat betekent 300 jaar eigenlijk? Drie eeuwen Staatsloterij vertelt een verhaal over Nederland zelf. Over veranderende tijden, over hoop en teleurstelling, over de relatie tussen burger en staat. Van belasting op onnozelheid naar bijdrage aan goede doelen. De loterij overleefde oorlogen, crisisjaren, digitale revoluties. Ze paste zich aan, veranderde van naam, van eigenaar, van doel. Maar de kern bleef hetzelfde: de menselijke behoefte aan hoop, aan die ene kans op een beter leven. Misschien is dat wel het echte jubileumcadeau: het besef dat sommige dingen, hoe irrationeel ook, gewoon bij ons horen. Als nationale eigenaardigheid, als collectieve dagdroom, als stukje cultureel erfgoed. Dus: gefeliciteerd, Staatsloterij. En gefeliciteerd, alle lotenkopers. Op naar de volgende driehonderd jaar van gedeelde illusies en occasionele verrassingen.