De Ridderzaal als Loterijzaal: Verborgen Geschiedenis van de Staatsloterij

Emma Bakker · 2026-04-04

We kennen de Ridderzaal in Den Haag nu als het ceremoniële hart van onze democratie. Maar wist je dat dit indrukwekkende gebouw eeuwenlang een heel andere functie had? Hier, op de plek waar nu de koning de troonrede voorleest, vonden de allereerste trekkingen van de Staatsloterij plaats. Toen heette het niet voor niets de Loterijzaal. Het was in 1726 dat de eerste bussen van de Generaliteitsloterij - de voorloper van de Staatsloterij - hier werden neergezet. En dat ging er heel anders aan toe dan je misschien zou denken. ### De Regels van de Loterijzaal Stel je voor: je mocht er geen snuiftabak gebruiken. Hard praten was strikt verboden. En briefjes aan elkaar doorgeven? Absoluut niet toegestaan. De overheid wilde dat alles transparant en ordelijk verliep, want de loterij was een cruciale inkomstenbron voor de Republiek. Aan de ene kant van het podium stonden de bussen met lotnummers, aan de andere kant die met de prijzen. De zaal was een komen en gaan van mensen: publiek, handelaren, bodes, weeskinderen en natuurlijk de loterijdirecteur zelf. Het was het epische centrum van de Nederlandse loterijgeschiedenis.  ### Martin Copius: De Man Achter de Loterij Het was directeur Martin Copius die de Generaliteitsloterij naar het Binnenhof bracht. Hij werd aangesteld door de Staten-Generaal en viel direct onder Gijsbert van Hogendorp, de ontvanger-generaal die verantwoordelijk was voor alle financiële besluiten. Van Hogendorp kreeg 8000 gulden (omgerekend ongeveer €3.630) voor elke georganiseerde loterij. Dat laat zien hoe belangrijk een goed verloop was. Copius zelf verdiende ƒ3000 per loterij (zo'n €1.360). Niet slecht voor een tijd waarin het gemiddelde jaarloon veel lager lag. > 'Gezocht: een overzichtelijke publieke ruimte voor de loterijen,' stond bovenaan Copius' takenlijst. ### Waarom Juist de Ridderzaal? De trekkingen duurden soms dagen, zelfs weken. Ze trokken massa's mensen aan. Alle loten werden voorgelezen - zowel de winnende nummers als de 'nieten'. De overheid eiste dat dit massa-evenement netjes verliep, dus een grote, bekende zaal was essentieel. De zaal die we nu als Ridderzaal kennen, heette toen nog Grote of Hoge Zaal. Door de eeuwen heen had het al verschillende functies gehad: - In de Middeleeuwen was het een feestzaal onder graaf Floris V - Later diende het als voorportaal van de 'rolzaal' waar het Hof van Holland zitting hield - In de tijd van de Republiek werd het een soort markthal waar van alles werd verkocht Mensen kwamen er om te struinen, elkaar te ontmoeten, loten te kopen of gewoon een rondje te wandelen. Omdat de zaal al zo bekend was bij het publiek, was het de perfecte locatie voor de loterijtrekkingen. ### Van Loterijzaal naar Ridderzaal Vanaf 1726 klonk steeds vaker 'Loterijzaal' als naam voor deze ruimte. En dat bleef zo tot 1904, toen koningin Wilhelmina er voor het eerst de troonrede uitsprak. Toen pas kreeg het gebouw zijn huidige, ceremoniële functie terug. Eigenlijk was het logisch dat Copius voor deze zaal koos. Eerdere versies van de Generaliteitsloterijen hadden hier ook al hun trekkingen georganiseerd. Misschien gebruikte hij zelfs materiaal van die eerdere loterijen, al weten we dat niet zeker. Wat we wel weten is dit: op de plek waar nu onze democratie wordt gevierd, werd vroeger het geluk van duizenden Nederlanders bepaald. De volgende keer dat je de Ridderzaal op televisie ziet, weet je dat er een heel ander verhaal achter die muren schuilt.